Rajna Kniaginia - kobieta, która niosła wolność

Gdy zbliża się Dzień Kobiet, coraz częściej mówimy o sile i znaczeniu kobiet w historii. Nie tylko jako matek i opiekunek, lecz także jako tych, które w chwilach próby potrafiły wziąć na siebie odpowiedzialność za los wspólnoty. W dziejach Bułgarii taką postacią była Rajna Kniaginia - młoda nauczycielka, rewolucjonistka i kobieta, która stała się żywym symbolem narodowej wolności.

Symbol wolności

Rajna Popgeorgiewa Futekowa, bo tak brzmi jej prawdziwe nazwisko, urodziła się 18 stycznia 1856 roku w miasteczku Panagjuriszte, w środkowej Bułgarii. W czasach, gdy od blisko pięciu stuleci Bułgaria znajdowała się pod panowaniem Imperium Osmańskiego. Dla polskiego czytelnika to doświadczenie łatwe do zrozumienia. Podobnie jak Polacy w czasach zaborów, Bułgarzy żyli bez własnego państwa, pielęgnując język, kulturę i marzenie o wolności.

Rajna była dobrze wykształcona jak na swoje czasy. Pracowała jako nauczycielka w szkole dla dziewcząt. Miała zaledwie 20 lat, gdy los postawił ją w samym centrum jednego z najważniejszych wydarzeń bułgarskiej historii - powstania kwietniowego 1876 roku, ogólnonarodowego zrywu przeciwko władzy osmańskiej, którego jednym z głównych ośrodków było właśnie Panagjuriszte.

Flaga powstańcza

Młodej nauczycielce powierzono zadanie wyjątkowe - uszycie głównej chorągwi powstańczej dla Panagjurskiego Okręgu Rewolucyjnego. Flaga była wspólnym dziełem lokalnych patriotów. Złoty lew - od wieków symbol bułgarskiej państwowości, został namalowany przez Stojana Korolejewa, zwanego Baneneca, według wzoru z okładki statutu Bułgarskiego Rewolucyjnego Komitetu Centralnego. Napis „Wolność albo śmierć” wykonał Iwan Zograf, a w dolnej części umieszczono litery „P” i „O”, oznaczające Panagjurski Okręg. Sama chorągiew miała imponujące rozmiary - 2 na 1,5 metra, była dwustronna i obszyta srebrną nicią. W nocy przed uroczystością Rajna własnoręcznie przyszyła do niej ozdobne chwosty.

Księżniczka bułgarskiego powstania

22 kwietnia 1876 roku, w dniu poświęcenia flagi, stała się ona świętym znakiem powstania. Gdy wybuchły walki, Rajna nie pozostała w cieniu wydarzeń. Razem z Georgim Benkowskim, głównym organizatorem powstania w Panagjuriszte i dowódcą legendarnej Chwarkowej Czety - ruchomego oddziału partyzanckiego, publicznie rozwinęła flagę, niosąc ją przez miasto na oczach zgromadzonych mieszkańców. Konno, z szablą i rewolwerem, obwieszczała symbolicznie koniec pięciowiekowej niewoli.

W ten sposób narodziła się legenda Rajny Kniagini - „księżniczki” bułgarskiego powstania. 

Powstanie kwietniowe zostało jednak brutalnie stłumione. Rajna została aresztowana i osadzona w więzieniu w Płowdiwie. Przez ponad miesiąc była bita, upokarzana, gwałcona i głodzona. Mimo niewyobrażalnych cierpień nie złamała się. Podczas przesłuchań, zapytana przez tureckiego paszę, kto kazał jej uszyć flagę, odpowiedziała spokojnie: „Nikt - poza moim narodowym sumieniem”. Jej postawa stała się tematem ludowych pieśni i zapisków współczesnych kronikarzy.

Opiekunka dzieci

Oburzenie europejskiej opinii publicznej po krwawym stłumieniu powstania doprowadziło do jej uwolnienia. Rajna została wysłana do Moskwy, gdzie przez trzy lata studiowała medycynę i została pierwszą dyplomowaną położną w Bułgarii. Nie zamknęła się jednak w świecie własnych ran i ambicji. Dzięki pomocy rosyjskiego Komitetu Dobroczynności Kobiet zorganizowała opiekę i edukację dla 32 sierot z Panagjuriszte - dzieci tych, którzy zginęli w powstaniu. Wśród nich był również jej młodszy brat, osierocony przez te same wydarzenia, które naznaczyły całe jej pokolenie.

Po odzyskaniu przez Bułgarię niepodległości Rajna wróciła do ojczyzny. Pracowała jako nauczycielka i położna, wyszła za mąż za Wasyla Dipczewa, późniejszego burmistrza Panagjuriszte, i wychowała liczną rodzinę. Urodziła pięciu synów i adoptowała córkę. Czterech jej synów zostało oficerami armii bułgarskiej, biorąc udział w wojnach o granice i przyszłość państwa. Jej życie, podobnie jak losy Bułgarii, naznaczone było walką, ofiarą i cierpieniem.

Hołd pamięci

Rajna Kniaginia zmarła 29 lipca 1917 roku, w wieku 61 lat. Dziś jej dom rodzinny w Panagjuriszte jest przekształcony w muzeum, jej imię nosi pomnik w rodzinnym mieście oraz szczyt w Antarktyce, niedaleko bułgarskiej bazy polarnej.

Najważniejsze dziedzictwo Rajny Kniagini nie ma jednak materialnej formy. To opowieść o kobiecie, która w czasach, gdy od kobiet oczekiwano milczenia i posłuszeństwa, wzięła w dłonie flagę, aby otworzyć nowy rozdział w historii swojego narodu i nie wypuściła jej nawet wtedy, gdy przyszło zapłacić za to najwyższą cenę. 

Opowieść o niej to przypomnienie, jak dużą rolę w historii odgrywają kobiety - odważne, uparte i wierne swoim wartościom.

Ciekawostka

Dla polskiego czytelnika interesujący może  być fakt, że Benkowski, u boku którego Rajna Kniaginia niosła sztandar powstania, nie było jego prawdziwym nazwiskiem. Urodził się jako Gawraił Chłytew, lecz przed wybuchem powstania przyjął imię Georgi oraz brzmiące po polsku nazwisko Benkowski. W ten sposób chciał podkreślić swoje związki z polskimi rewolucjonistami działającymi w połowie XIX wieku.

Nie był zresztą jedynym bułgarskim działaczem, który sięgał po polsko brzmiące nazwiska. Najbardziej znanym przykładem jest Georgi Rakowski, urodzony jako Sybi Stojkow Popowicz - twórca podstaw zorganizowanej walki narodowowyzwoleńczej przeciw turecko-osmańskiemu jarzmu.