Podziemia bazyliki św. Sofii

Pod jednym z symboli Sofii, pod cerkwią prawosławną św. Sofii w stolicy Bułgarii, drugą najstarszą świątynią w mieście (po Rotundzie św. Jerzego), która stoi na fundamentach kilku starożytnych kościołów z czasów rzymskiego miasta Serdika, kryją się pozostałości archeologiczne  kościołów cmentarnych  i starożytnych grobowców rzymskich.

Podziemne królestwo

Podziemia stanowią muzeum archeologiczne, w którym znaleziska eksponowane są in situ czyli w pierwotnym miejscu, w którym zostały znalezione i zajmują całą przestrzeń pod bazyliką. Zwiedzanie rozpoczyna się zejściem po schodach do podziemi, gdzie znajduje się wschodnia część nekropolii Serdiki (z greckiego „miasta umarłych”).

Nagle znajdujesz się w podziemnym królestwie, pełnym różnorodnych grobowców, a wkrótce zauważysz i podziemne rozwiązania urbanistyczne, podziemne ulice, place i kryjówki.

To podziemne miasto nie jest ani mroczne i zimne, ani upiorne i straszne. Nie chodzi tu tylko o światło. Wszystko, co tu zbudowano, jest w jakiś sposób wyjątkowo spokojne, wyraża niegasnącą nadzieję i ukrytą radość, którą widzimy na przykład w wielobarwnych mozaikach podłogowych o wysokiej wartości artystycznej przedstawiających ptaki beztrosko pijące wodę z życiodajnego źródła raju lub w freskach przedstawiających palmy, bluszcz i pola maków.
Kiedyś grobowce te znajdowały się na poziomie ziemi, pod gołym niebem i były otynkowane grubą warstwą zaprawy.

Nekropolia Serdika rozciąga się pod całym obszarem otaczającym bazylikę. Grobowce znajdują się również pod sąsiednimi ulicami i placami. Tutaj jednak „zabudowa” jest wyjątkowo gęsta. Grobowce są czasami układane jeden na drugim. Nie jest to zaskakujące, bo teren wokół bazyliki zawsze był najbardziej preferowany. W ten sposób powstało coś w rodzaju śródmieścia podziemnego miasta.

W związku z tym na podziemnej trasie czeka sporo przeszkód - ostre zakręty, wzniesienia i spadki, wysokie progi, niskie sufity, wąskie przejścia i strome schody.

Ostatnie dogłębne badania archeologiczne (1998-2005) części podziemnej ujawniły pozostałości cerkwi z IV-V wieku i około 95 różnego typu grobowców z II-IV wieku.

Właścicielem bazyliki w części nadziemnej jest św. Synod Bułgarskiego Kościoła Prawosławnego, a podziemny poziom archeologiczny jest własnością państwa. Konserwacją obiektu zajmuje się przedsiębiorstwo miejskie, a badaniami archeologicznymi zajmuje się Muzeum Historyczne w Sofii.

Łączna powierzchnia kondygnacji podziemnej wynosi ok. 1000 m², z czego blisko 670 m². planuje się udostępnić na cele turystyczne i muzealne. Nastąpi to po całkowitym zrealizowaniu projektu „Konserwacja, restauracja i ekspozycja poziomu archeologicznego pod Bazyliką św. Sofii”.

Obecnie, ze środków przyznanych przez Dyrekcję Wyznań Religijnych, blisko 0,5 mln BGN,   przeprowadzane są awaryjne wzmocnienia konstrukcyjne płyty fundamentowej, wzmocnienia konstrukcyjne i zwiększenie odporności sejsmicznej części piwnic, a także pilotażowa wystawa fragmentu zabytków archeologicznych.

W praktyce światowej tego typu ekspozycja jest rzadkością. Według archeolog Stoilowej, charakterystyczną cechą przestrzeni podziemnej jest to, że grobowce i kościoły nie znajdują się horyzontalnie na tym samym poziomie, a jedne są wyżej, inne niżej.

Badania archeologiczne

Badania archeologiczne na tym terenie rozpoczęto w 1893 r., a w 1911 r. przeprowadził je prof. Bogdan Filow. Wykopaliska archeologiczne oraz prace restauracyjne ujawniły ich wyjątkową wartość historyczną i artystyczną. Profesor zbierał też legendy dotyczące powstania świątyni.

Według legendy z XVI wieku, cerkiew św. Sofii została wybudowany przez księżniczkę Sofię (Zofię), córkę cesarza bizantyjskiego Konstantyna Wielkiego.

Inna legenda pochodzi z 1717 roku i opowiada o pięknej dziewczynie ze szlachetnego rodu o imieniu Sofia, która żyła za czasów cesarza Justyniana Wielkiego. Jedna z wersji opowiada, że była to cesarska córka. Sofia była bardzo chora i za radą lekarzy musiała udać się w miejsce położone wysoko, gdzie było świeże powietrze i zdrowa woda. Osiedliła się w najbardziej odpowiednim dla niej miejscu – w Serdice, a po wyzdrowieniu, z wdzięczności, zbudowała miasto i cerkiew, którą nazwała swoim imieniem.

Cerkiew znajduje się na miejscu czterech mniejszych bazylik chrześcijańskich i nekropolii, które istniały tu przez wieki.

Pierwsza z nich powstała po wydaniu przez Konstantyna Wielkiego edyktu mediolańskiego (313 r.) – dokumentu zezwalającego na praktykowanie wiary chrześcijańskiej i kończącego prześladowania chrześcijan.

Drugi kościół został zbudowany po panowaniu cesarza Juliana Apostaty (316-365) i był rozszerzeniem pierwszego.

Trzeci kościół zbudowano po powstaniu Gotów w 378 r., gdy w pobliżu Edirne zginął cesarz Walens.

Z czwartej budowli pozostał tylko niewielki mur pod absydą bazyliki św. Sofii.

Obecny, piąty z rzędu kościół w tym miejscu, został zbudowany w latach 450 - 457, za czasów cesarza Marcjana.

Losy bazyliki

Pod względem architektonicznym cerkiew św. Sofii to trójnawowa bazylika z kopułą krzyżową, na planie krzyża łacińskiego, z wydłużonym ramieniem zachodnim. Jej budowlę uważa się za zapowiedź stylu romańskiego, który był przejściem od tradycji kościelnej Europy Wschodniej do Europy Zachodniej.

W 1568 roku z inicjatywy nawróconego na islam Chorwata i doradcy sułtana Murada III - Sijausza Paszy, kościół chrześcijański św. Sofii został przekształcony w meczet - Meczet Sijausza i pełnił taką funkcję przez 250 lat.

Po trzęsieniu ziemi w 1818 r. część murów bazyliki popękała, zawaliła się wschodnia część i absyda, minaret runął, a po trzęsieniu ziemi w 1858 r. uszkodzeniu uległa północna połowa przedsionka i część nawy głównej. Po tym, jak runęła górna część odbudowanego minaretu, Turcy porzucili św. Sofię jako budowlę świątynną.

Stara sofijska legenda głosi, że dusze męczenników wielokrotnie chroniły bazylikę św. Sofii przed zniszczeniem, a nawet karały każdego, kto ośmielił się wkroczyć do domu Bożego.

Po wyzwoleniu Bułgarii w 1878 roku zachowana część kościoła była wykorzystywana jako magazyn przez władze miejskie Sofii.

Na początku XX wieku, w latach 1924-1930 dzięki zebranej kwocie około 3 milionów lewa z darowizn i na podstawie badań przeprowadzonych przez Towarzystwo Archeologiczne w Sofii, kościół odbudowano.

W 1927 roku bazylikę uznano za zabytek narodowy. Została konsekrowana 28 września 1930 r., a następnie w latach 1930–1932 została wzmocniona i całkowicie odnowiona. W 1955 roku kościół został uznany za zabytek kultury.

Całkowite wymiary cerkwi to 46,45 m długości, 20,20 m szerokości i 19,75 m wysokości pod kopułą, która ma średnicę 9 m. Masywne filary-pylony, połączone łukami, oddzielają nawy boczne od nawy głównej budynku.

W 1982 roku z południowej strony bazyliki św. Sofii wzniesiono Pomnik Nieznanego Żołnierza.

Cerkiew św. Sofii to jeden z najwspanialszych skarbów architektury wczesnego chrześcijaństwa, które przetrwały w południowo-wschodniej Europie do ​​naszych czasów.