Bułgaria - droga do wolności

3 marca Bułgaria obchodzi swoje święto narodowe. Tego dnia w 1878 roku podpisano rozejm kończący wojnę rosyjsko-turecką z lat 1877–1878, który zapoczątkował proces wyzwolenia kraju spod niemal pięciowiekowego panowania turecko-osmańskiego.

Historia Bułgarów jest wielowiekowa, burzliwa i wciąż nie do końca poznana. Na przestrzeni stuleci, pod wpływem różnych wydarzeń oraz sił wewnętrznych i zewnętrznych, część naszej historii została wymazana z pamięci ludzkości, część została zapomniana, inne bywały regularnie zniekształcane, a jeszcze inne są tak rozproszone w różnych źródłach historycznych, że utrudniają uchwycenie pełnego obrazu przeszłości.

W efekcie o prawdziwej historii Bułgarii wiemy często zaskakująco niewiele, a niektóre utrwalone, choć nieprawdziwe przekazy przyjmujemy bezkrytycznie jako fakty.

Dlatego w związku ze świętem narodowym podejmujemy próbę krótkiego i możliwie przystępnego przedstawienia najważniejszych wydarzeń z dziejów Bułgarów - tak, by spojrzeć na historię Bułgarii w sposób syntetyczny i uporządkowany.

Historia Bułgarii w pigułce

Według niektórych historyków, zanim Bułgarzy osiedlili się na Półwyspie Bałkańskim, przez długie wieki wędrowali po Azji Środkowej, gdzie w kilku miejscach tworzyli własne państwa. Według innych badaczy to właśnie z Bałkanów wyruszyli na daleką wędrówkę po Azji, by następnie powrócić do swojej historycznej ojczyzny.

Najstarsze potwierdzone pisemne wzmianki o Bułgarach pochodzą z 354 r. n.e., kiedy osiedlili się w rejonie na północ od Kaukazu i Morza Azowskiego. Później, w 632 r., chan Kubrat (605-665) z rodu/dynastii Dulo utworzył tam Starą Wielką Bułgarię, istniejącą do 668 r. Jej stolicą była Fanagoria, położona na wschodnim brzegu cieśniny łączącej Morze Azowskie z Morzem Czarnym.

Według przekazów brat chana Kubrata - Kij, założył i nazwał od swojego imienia miasto Kijów nad Dnieprem.

Po śmierci Kubrata jego pięciu synów wraz ze swoimi armiami rozproszyło się po różnych częściach Europy.
Najstarszy syn, Batbajan, pozostał na stepach na północ od Morza Azowskiego, gdzie jego ziemie wkrótce dostały się pod panowanie Kaganatu Chazarskiego.

Drugi syn, Kotrag, udał się w rejon środkowego biegu Wołgi, gdzie założył Bułgarię Nadwołżańską ze stolicą w mieście Bułgar (dzisiejszy Kazań).

Trzeci syn, Asparuch, wyruszył na zachód, w latach 677–678 dotarł do ujścia Dunaju i tam utworzył swoje państwo ze stolicą w Ongal (Onglos). W 681 r. Konstantyn IV, cesarz Wschodniego Cesarstwa Rzymskiego (znanego bardziej jako Bizancjum), zaatakował Ongal wielką armią, lecz został pokonany przez Bułgarów. Po klęsce podpisał traktat pokojowy, oficjalnie uznając Bułgarię i zobowiązując się do płacenia jej daniny. Po zwycięstwie chan Asparuch przekroczył Dunaj, rozszerzył swoje państwo na południe aż po grzbiet Starej Płaniny i utworzył Bułgarię Naddunajską, zawierając sojusz z siedmioma słowiańskimi plemionami zamieszkującymi te tereny. To zjednoczone państwo nazywamy Pierwszym Carstwem Bułgarskim (681-1018).

Czwarty syn Kubrata - Kuber, przeszedł przez Panonię i dotarł do Macedonii, gdzie utworzył tzw. Bułgarię Kuberową (Wardarską).

Najmłodszy brat, Alcek, dotarł do dzisiejszych Włoch i osiedlił się na północny wschód od Wezuwiusza.

Bułgaria Naddunajska żyła w niemal nieustannych wojnach z Bizancjum.
Mimo wrogości między państwami, chan Terweł (syn i następca Asparucha) w latach 717-718 rozbił 200-tysięczną armię arabską oblegającą Konstantynopol, ratując europejską cywilizację chrześcijańską przed islamizacją. Za ten czyn został kanonizowany zarówno przez Kościół wschodni (prawosławny), jak i zachodni (katolicki) jako Zbawiciel Europy - św. Trivelius (Teoktyst) / Terweł Bogostwórczy.

Alfabet i chrystianizacja Bułgarii

W latach 855-862 bracia Cyryl Filozof i Metody stworzyli bułgarski alfabet głagolicę wykorzystując znaki używane wcześniej przez Traków i Bułgarów. Pod koniec IX i na początku X w. ich uczniowie przyjęli wygodniejsze w pisaniu litery i tak powstał drugi bułgarski alfabet - cyrylica, nazwana na cześć Cyryla. Najwcześniejsze znane napisy skalne cyrylicą odkryto w okolicach wsi Krepcza (Krepcha), niedaleko Tyrgowiszte (Tyrgovishte) i pochodzą z 921 r. oraz w okolicach Presławia (931 r).

Bułgarzy czcili boga Tangrę. Jednak arystokraci z dynastii Dulo tradycyjnie byli chrześcijanami - należeli do nich Kubrat, Asparuch i Terweł. W momencie powstania Pierwszego Państwa Bułgarskiego żyły w nim trzy główne ludy - Bułgarzy, Słowianie i Trakowie. Wraz z rozszerzaniem granic (zwłaszcza za czasów panowania chana Kruma, 755-814) w granicach państwa znalazły się także inne mniejsze narody, wyznające różne religie.

Aby zjednoczyć ludność kraju, książę Borys I (828-907) w 864 r. przyjął chrześcijaństwo jako religię państwową, sam przyjmując imię Michał. Chrystianizacja nie przebiegała łatwo. Borys rządził w latach 852-889, po czym wstąpił do klasztoru i przekazał władzę synowi Rasate-Włodimierzowi. Ten jednak próbował przywrócić wcześniejsze religie. Dlatego w 893 r. Borys powrócił do stolicy, zdetronizował syna, uwięził go i oślepił, likwidując próbę odejścia od chrześcijaństwa. Następnie ogłosił swoim następcą nie drugiego z kolei, a trzeciego syna Symeona (864-927), urodzonego już w czasach chrześcijańskich. W ten sposób chciał pokazać, że powrotu do starych bogów już nie ma.

Z czasem bułgarskie męskie imię Borys rozpowszechniło się w całym świecie słowiańskim. Wszyscy słyszeliśmy o Borysie Godunowie, Borysie Jelcynie i wielu innych. Imię to spotykane jest także poza krajami słowiańskimi - na przykład w Wielkiej Brytanii, gdzie nosi je Boris Johnson (Alexander Boris de Pfeffel Johnson).

Pierwszy Złoty Wiek Bułgarii

Niezwykły rozkwit kulturalny, oświatowy i polityczny za panowania cara Symeona Wielkiego (893–927) nazywamy Pierwszym Złotym Wiekiem Bułgarii. Rozpowszechniając cyrylicę, szkoły piśmiennicze w Presławiu i Ochrydzie ugruntowały starobułgarski jako czwarty język chrześcijański obok hebrajskiego, greckiego i łaciny. W tym okresie Bułgaria odniosła również wielkie zwycięstwa nad Bizancjum, stając się jednym z trzech wiodących imperiów Europy obok Zachodniego i Wschodniego Cesarstwa Rzymskiego. Jej terytorium rozciągało się od Morza Czarnego po Adriatyk i od Karpat po Morze Egejskie. W 913 r. Symeon przyjął tytuł „cara”. W realiach średniowiecza tytuł ten stanowił bułgarski odpowiednik godności cesarskiej (basileusa) i wyrażał ambicję zwierzchnictwa nad światem prawosławnym. Po nim tytuł ten nosili władcy większości narodów słowiańskich.

Za panowania Symeona rozpoczęła się chrystianizacja Rusi Kijowskiej, a później także Księstwa Moskiewskiego.
Pierwszym patriarchą Kijowa był Bułgar - św. Cyprian Camblak Cudotwórca, metropolita kijowski, litewski, moskiewski i całej Rusi.
Do dziś duchowni w Rosji śpiewają w języku staro-cerkiewnosłowiańskim, wywodzącym się ze starobułgarskiej tradycji liturgicznej.

Po Symeonie jego syn Piotr zawarł długotrwały traktat pokojowy z Bizancjum i panował niemal 40 lat (927–970), w czasie których kraj nie prowadził wojen. Było to najdłuższe panowanie w historii Bułgarii.

W tym czasie żył św. Iwan Rylski (876–946), bułgarski święty czczony jako niebiański patron Bułgarii. Założył on Monastyr Rylski - dziś największy klasztor w kraju, wpisany na Listę światowego dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego UNESCO.

Pod koniec panowania Piotra rozpoczął się upadek Pierwszego Carstwa Bułgarskiego. W 968 roku książę kijowski Światosław (942-972) przy wsparciu swoich skandynawskich sojuszników (Waregów) oraz popierany przez Bizancjum, najechał Bułgarię i zdobył stolicę Presław.
Następnie Bizancjum rozpoczęło długotrwałą wojnę (968–1018) o podbój Bułgarii. W 971 roku pod władzę bizantyjską dostała się wschodnia część kraju wraz ze stolicą w Presławiu. Car Samuel bronił zachodniej Bułgarii aż do swojej śmierci w 1014 roku, kiedy to cesarz bizantyjski Bazyli II pokonał jego armię i kazał oślepić 14 000 bułgarskich żołnierzy, za co zyskał przydomek Bułgarobójca.

Zdruzgotany losem swoich wojowników Samuel zmarł, a cztery lata później, w 1018 roku, Bizancjum ostatecznie podbiło całą Bułgarię.

Powstanie Drugiego Carstwa Bułgarii

W 1185 roku tyrnowscy bracia bojarzy Asen i Piotr wzniecili powstanie, w wyniku którego wyzwolili ziemie bułgarskie na północ od Starej Płaniny oraz utworzyli Drugie Carstwo Bułgarskie i dynastię Asenowiczów.

Po nich władzę objął trzeci z braci, Kałojan, który doprowadził do uznania państwa przez papieża rzymskiego, a także dwukrotnie rozgromił armię krzyżowców, która w 1204 roku zdobyła Konstantynopol.

Drugie Carstwo Bułgarskie przeżywało swój Złoty Wiek za panowania cara Iwana Asena II (panował w latach 1218-1241). W tym okresie granice państwa sięgały na północy rzek Prut i Dniestr, na wschodzie Morza Czarnego, na południu Morza Egejskiego (z wyłączeniem okolic Salonik), a na zachodzie Morza Adriatyckiego, obejmując także tereny dzisiejszej Albanii.

Car osiągnął to dzięki kilku małżeństwom dynastycznym oraz tylko jednej wojnie - w 1230 roku, gdy pod Kłokotnicą (dzisiejszy Asenowgrad) powstrzymał najazd despoty Epiru, Teodora Komnena.

Wszyscy władcy Drugiego Carstwa Bułgarskiego uważali się za przedstawicieli dynastii Asenowiczów i na znak tej ciągłości przyjmowali imię Asen jako swoje drugie imię.

Okres panowania tureckiego (XIV–XIX w.)

Pod koniec XIV wieku, podobnie jak niemal cały Półwysep Bałkański, Bułgaria została podbita przez Turków osmańskich. Zdobywcy wymordowali znaczną część elity państwa i dążyli do zatarcia wszystkiego, co bułgarskie. Zniszczone zostały carskie i patriarsze biblioteki, co w dużej mierze tłumaczy, dlaczego dziś wiemy tak niewiele o dawnych dziejach Bułgarii.

Aby ocalić życie, wielu bojarów i duchownych schroniło się na północ od Dunaju, zabierając ze sobą część ksiąg religijnych i świeckich, które udało się uratować przed zniszczeniem.

W latach 1443-1444 polsko-węgierski król Władysław III z dynastii Jagiellonów stanął na czele wyprawy krzyżowej, której celem było ocalenie obleganego przez nich Konstantynopola oraz wyparcie Turków osmańskich z Półwyspu Bałkańskiego. Decydująca bitwa rozegrała się 10 listopada 1444 roku pod Warną. Wojska krucjatowe poniosły klęskę, a młody król Władysław poległ na polu bitwy. Od tego czasu w historii znany jest jako Władysław Warneńczyk. 

W czasie niemal pięciowiekowego panowania osmańskiego Bułgarzy zachowali język, narodowość i kulturę. Początek odrodzenia narodowego wyznaczył ojciec Paisjusz Chilendarski, napisanym w 1762 roku dziełem „Historia słowianobułgarska”.

Pod koniec XVI wieku, dążąc do zdobycia Stambułu i otwarcia cieśnin dla swojej floty, Rosja rozpoczęła serię kolejnych wojen z Turcją Osmańską. Na Półwyspie Bałkańskim działania wojenne toczyły się głównie na terytorium Bułgarii. W następstwie tych konfliktów poszczególne kraje bałkańskie stopniowo wyzwalały się spod panowania turecko-osmańskiego - w 1832 roku Grecja, a później Serbia i Rumunia.

Droga do niepodległości w XIX wieku

W XIX wieku, przygotowując się do odzyskania niepodległości, Bułgarzy wzniecili kilka powstań przeciwko panowaniu turecko-osmańskiemu.
Za twórcę zorganizowanej walki wyzwoleńczej uznaje się Georgiego Rakowskiego (1821-1867). Najwybitniejszymi kontynuatorami jego dzieła byli Luben Karawełow (1834-1879), Wasyl Lewski (1837-1873) oraz Christo Botew (1848-1876).

Po długiej i wytrwałej walce o uznanie niezależności Bułgarskiego Kościoła Prawosławnego, 27 lutego 1870 roku sułtan Abdülaziz wydał ferman (dekret), na mocy którego ustanowiono Bułgarski Egzarchat jako niezależny od Patriarchatu Konstantynopolitańskiego (greckiego).

Po krwawym stłumieniu powstania kwietniowego w 1876 roku Rosja wypowiedziała Turcji wojnę (1877-1878). Działania wojenne zakończyły się rozejmem, znanym jako pokój w San Stefano, podpisanym 3 marca 1878 roku. Na jego mocy za wyzwolone uznano wszystkie ziemie bułgarskie wymienione w fermenie sułtana dotyczącym uznania Bułgarskiego Kościoła Prawosławnego. Traktat ten okazał się jednak nieważny, ponieważ jeszcze przed wybuchem wojny Rosja zawarła porozumienie z zachodnimi mocarstwami, że po ewentualnym wyzwoleniu nie powstanie duże państwo bułgarskie.

Ostateczny traktat pokojowy kończący wojnę rosyjsko-turecką podpisano 13 lipca 1878 roku w Berlinie. Na jego mocy pełną niepodległość uzyskały Rumunia, Serbia i Czarnogóra, natomiast ziemie bułgarskie podzielono na pięć części. Niewielka część między Dunajem a Starą Płaniną (wraz z okręgiem sofijskim) utworzyła wasalne wobec sułtana Księstwo Bułgarii. Mniejszy obszar nazwany Rumelią Wschodnią ze stolicą w Płowdiwie ogłoszono autonomiczną prowincją pod bezpośrednią władzą sułtana. Dobrudżę (od Silistry po deltę Dunaju) przyznano Rumunii, a tzw. Zachodnie Kresy - Serbii. Pozostała znaczna część ziem bułgarskich (Tracja i Macedonia) pozostała bezpośrednio pod panowaniem sułtana.
Głową Księstwa Bułgarii został niemiecki książę Aleksander I von Battenberg, siostrzeniec żony ówczesnego cara Rosji Aleksandra II.

Księstwo Bułgarii i monarchia

Walka o zjednoczenie części ziem bułgarskich przyniosła sukces w 1885 roku, gdy doszło do połączenia Księstwa Bułgarii z Rumelią Wschodnią. Rosja nie uznała Zjednoczenia, wycofała swoich oficerów z armii bułgarskiej i zachęciła Serbię do podboju Bułgarii. Jednak młoda armia bułgarska pokonała Serbię. W wyniku konfliktu z imperialną polityką Rosji wobec Bułgarii książę Aleksander Battenberg został zmuszony do abdykacji. Jego następcą został inny niemiecki książę - Ferdynand z dynastii Sachsen-Coburg-Gotha, który w 1908 roku ogłosił się carem Bułgarów. Za jego rządów nastąpiło silne zbliżenie Bułgarii z Austro-Węgrami i Niemcami.

Bułgaria w XX wieku

Kolejną próbę wyzwolenia pozostałych ziem bułgarskich podjęto podczas wojen bałkańskich w latach 1912-1913. Mimo znaczących zwycięstw militarnych, wskutek krótkowzrocznej i egoistycznej polityki Ferdynanda Bułgaria poniosła klęskę.

W czasie I wojny światowej Bułgaria walczyła po stronie Austro-Węgier i Niemiec. Po przegranej wojnie kraj przeżył narodową katastrofę. Ferdynand abdykował, a tron objął jego syn Borys III. Rumunia, jako państwo zwycięskie, zajęła kolejną część Dobrudży (dzisiejsze obwody Silistra i Dobricz wraz z Bałczikiem), które powróciły do Bułgarii dopiero w 1940 roku.

W okresie międzywojennym utrzymywały się silne związki cara Borysa III z Niemcami. Mimo to Bułgaria nie dopuściła do deportacji i zagłady swoich obywateli żydowskiego pochodzenia w hitlerowskich obozach koncentracyjnych, za co do dziś cieszy się uznaniem wśród społeczności żydowskiej.
Podczas II wojny światowej Bułgaria nie uczestniczyła w działaniach zbrojnych Niemiec przeciwko Związkowi Radzieckiemu. Pomimo zależności od III Rzeszy, w 1942 roku car Borys III miał powiedzieć: „Zawsze z Niemcami, nigdy przeciw Rosji”.

Era socjalistyczna i transformacja demokratyczna

Po bitwie pod Stalingradem, w trakcie ofensywy Armii Czerwonej na zachód, wojska radzieckie dotarły do granic Bułgarii i na początku września 1944 roku wkroczyły do kraju bez walki. 9 września 1944 roku, przy wsparciu Armii Czerwonej, władzę przejęli bułgarscy komuniści, a państwo znalazło się w radzieckiej strefie wpływów. Nastąpiły radykalne przemiany polityczne i gospodarcze, charakterystyczne dla krajów pozostających pod bezpośrednim wpływem ZSRR. Po referendum w 1946 roku zniesiono monarchię i proklamowano Ludową Republikę Bułgarii.

Po przemianach społeczno-gospodarczych w bloku socjalistycznym w 1989 roku w Bułgarii do władzy doszły siły demokratyczne. W przeciwieństwie do innych państw regionu nie przeprowadzono jednak lustracji dotychczasowych elit, które w znacznej mierze zachowały wpływ na życie polityczne i ekonomiczne kraju, co w pewnym stopniu trwa do dziś.

W latach 1996-1997 Bułgaria przeżyła poważny kryzys gospodarczy i finansowy, który doprowadził do bankructwa państwa i dewaluacji lewa o około 1000%. W celu opanowania hiperinflacji, 1 lipca 1997 roku wprowadzono system izby walutowej, wiążąc lewa w stosunku 1:1 z marką niemiecką. Po wprowadzeniu euro kurs ustalono na poziomie 1 euro = 1,95583 lewa.

1 stycznia 2007 roku Bułgaria została przyjęta do Unii Europejskiej. Od 1 stycznia 2025 roku jest pełnoprawnym członkiem strefy Schengen, a 1 stycznia 2026 roku stała się 21. państwem, które przyjęło euro jako swoją walutę narodową.

Dzieje Bułgarii to opowieść o państwie, które wielokrotnie upadało i odradzało się na nowo, o narodzie, który mimo wojen, podziałów i obcego panowania potrafił zachować swoją tożsamość, język i kulturę. Od średniowiecznych carów i złotych wieków potęgi, przez stulecia niewoli, aż po współczesne członkostwo w strukturach europejskich - historia Bułgarów jest historią wytrwałości i nieustannego dążenia do suwerenności.

Znaczenie 3 marca

3 marca nie jest więc jedynie datą z kalendarza. To symbol pamięci o przeszłości, cenie wolności i odpowiedzialności za przyszłość. Zrozumienie tej historii pozwala lepiej dostrzec, jak głęboko zakorzenione są współczesne aspiracje Bułgarii i jak długa oraz wymagająca była to droga.