Polska i Bułgaria - ten sam Bóg, dwa style modlitwy

Czym różni się katolicyzm nad Wisłą od prawosławia nad Morzem Czarnym?
Polacy i Bułgarzy wierzą w tego samego Boga, ale modlą się do Niego inaczej, inaczej Go przedstawiają, inaczej świętują i trochę inaczej rozumieją drogę człowieka do zbawienia.

To nie podział, lecz fascynująca różnorodność tej samej tradycji, która rozwijała się przez wieki po dwóch stronach chrześcijańskiej Europy.
I choć w Polsce dominuje katolicyzm, a w Bułgarii prawosławie, oba światy łączą wspólne korzenie.

Chrześcijaństwo - wspólny fundament, różne drogi

Bułgaria może poszczycić się czymś wyjątkowym. Niedaleko Płowdiwu, koło wsi Zlatna Liwada działa najstarszy w Europie chrześcijański klasztor, datowany na 343 rok. To żywa pamiątka czasów, gdy chrześcijaństwo dopiero krzepło.

Twórca Starej Wielkiej Bułgarii - chan Kubrat i jego wnuk, chan Terwel byli chrześcijanami. Ten drugi zapisał się w historii jako obrońca Europy. W 718 roku zatrzymał arabskie wojska pod Konstantynopolem i został później uznany za świętego.

Bułgaria przyjęła chrześcijaństwo w roku 864, a Polska w 966 roku.

Przez pierwsze wieki obie tradycje rozwijały się wspólnie. Dopiero spór polityczny i ambicje przywódców kościelnych doprowadziły w 1054 roku do rozłamu między Rzymem a Konstantynopolem. Formalne anatemy zdjęto dopiero w 1964 roku. Różnice jednak zostały. Widoczne dziś w architekturze świątyń prawosławnych i katolickich, strojach duchownych, a także w liturgii, ikonografii i duchowości.

To samo chrześcijaństwo, ale inne symbole, inne akcenty.

Krzyż zwycięstwa i krzyż cierpienia

W kościołach katolickich krucyfiks to po prostu dwie skrzyżowane belki tworzące krzyż. Jeśli przedstawiony jest na nim Chrystus to ukazany jest naturalistycznie. Jego ciało opada pod własnym ciężarem, widać ból i ofiarę.

Krzyż prawosławny opowiada historię inaczej. Ma nie jedną, a dwie poprzeczne belki. Jedną u góry z inskrypcją INRI („To jest Jezus, Król Żydowski”) i skośną belkę u dołu, jedną stroną skierowaną ku niebu (złoczyńca, który uwierzył), drugą ku dołowi (ten, który odrzucił wiarę). Chrystus nie jest tu tylko cierpiącym. Jest zwycięzcą otwierającym ramiona światu.

Chrzest i Eucharystia

W katolicyzmie podczas chrztu wiernych skrapia się wodą. W prawosławiu osoba chrzczona - dziecko lub dorosły, zanurzana jest w całości w chrzcielnicy.
 
Podczas komunii katolicy przyjmują chleb eucharystyczny. W Cerkwi prawosławnej wierni otrzymują razem chleb na zakwasie i wino, jako znak Ciała i Krwi Chrystusa.

Symbol wiary - jedna fraza, wielkie znaczenie

Katolicy wyznają, że Duch Święty pochodzi „od Ojca i Syna”. Prawosławni, że tylko od Ojca. To jedno zdanie było kiedyś jednym z największych punktów spornych.

Kościół - inaczej zorganizowany, inaczej przeżywany

W Kościele katolickim o sprawach wiary orzeka papież - jedna głowa całego Kościoła katolickiego.

W prawosławiu najwyższą rangę mają decyzje soborów powszechnych, a same cerkwie są autokefaliczne, co oznacza, że każda wspólnota narodowa ma własnego patriarchę. Konstantynopol zachował jedynie honorowe pierwszeństwo i cieszy się nieco większym uznaniem.

Znak krzyża

Na pierwszy rzut oka różnica wydaje się drobiazgiem. Katolicy wykonują znak krzyża od lewej do prawej, a prawosławni od prawej do lewej, trzema złożonymi palcami. Gest prawie ten sam, ale znaczenie trochę inne.

W prawosławiu gest ma bardzo rozwiniętą symbolikę. Trzy palce oznaczają Trójcę Świętą, a dwa palce złożone przy dłoni, dwie natury Chrystusa - Boską i ludzką. Sam ruch od prawego ramienia do lewego interpretuje się jako zwrócenie ku „prawej stronie zbawienia” - tej, o której mówi Ewangelia. Znak krzyża staje się więc krótkim wyznaniem wiary wykonanym gestem, ma wymiar niemal katechetyczny.

W katolicyzmie większy nacisk położony jest na modlitewny charakter gestu. Towarzyszy on rozpoczęciu każdej modlitwy i przypomina o męce Chrystusa oraz o działaniu w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Kierunek od lewej do prawej ukształtował się historycznie wraz z praktyką liturgiczną Zachodu i błogosławieństwem udzielanym wiernym przez kapłana.

Ta sama forma ruchu wyraża więc w obu tradycjach wspólną wiarę, ale niesie ze sobą inne duchowe akcenty - bardziej symboliczne w prawosławiu i bardziej modlitewno-liturgiczne w katolicyzmie.

Między niebem i piekłem

Katolicy wierzą w czyściec - miejsce oczyszczenia duszy.  W prawosławiu taka koncepcja nie funkcjonuje.

Symbole Wielkanocy - baranek czy kołacz 

W Polsce i krajach katolickich ważnym symbolem jest Baranek Paschalny, a na stołach króluje mięso, zwłaszcza jagnięcina.

W Bułgarii i świecie prawosławnym w pierwszy dzień świąt, który nastaje po długim poście dominuje chleb, ser i słodki kołacz (kozunak).

Jajka są wspólne - symbol nowego życia, ale w kulturze zachodniej do koszyka wskoczył jeszcze wielkanocny zając.

Maryja - różne spojrzenia

Dla katolików Maryja jest Niepokalaną Dziewicą, symbolem czystości, wziętą do nieba.
Prawosławie widzi w Niej przede wszystkim Matkę Boga, która urodziła się i zmarła jak zwykły śmiertelnik

Celibat?

Kapłani katoliccy nie mogą zakładać rodzin i winni żyć w celibacie.  W prawosławiu część duchownych (diakoni i kapłani) może zakładać rodziny lecz najwyższe urzędy należą do mnichów, którzy nie mogą się żenić i winni zachować celibat.

Rozwody, antykoncepcja, aborcja

Kościół katolicki nie uznaje rozwodu. W prawosławiu rozwody są wyjątkowo dopuszczalne np. zdrada, zachorowanie na syfilis lub AIDS, oficjalnie potwierdzony alkoholizm lub narkomania, nieuleczalna choroba psychiczna.

Podobnie w kwestiach antykoncepcji i aborcji - zasady są surowsze w Kościele katolickim. Katolicyzm sprzeciwia się wszelkim formom zapobiegania ciąży, niezależnie od zagrożenia chorobami przenoszonymi drogą płciową. Kategorycznie sprzeciwia się aborcji i uważa ją za przestępstwo.

Cerkiew prawosławna dopuszcza pewne wyjątki medyczne. Uznaje prawo do stosowania niektórych środków antykoncepcyjnych, np. prezerwatyw i nie sprzeciwia się aborcji ze wskazań medycznych.

Pamięć o zmarłych i ikony

Katolicy wspominają zmarłych głównie 1 listopada oraz w określonych dniach po śmierci. W prawosławiu Zaduszki odbywają się trzy razy w roku.

Ikony i wizerunki świętych także mówią innym językiem. W katolicyzmie często są to naturalistyczne rzeźby i obrazy, a w prawosławiu płaskie, symboliczne ikony, które mają prowadzić do świata duchowego.

Dwa oblicza tej samej wiary

Katolicyzm i prawosławie nie są konkurencją. Są jak dwa brzegi jednej rzeki historii. Przez wieki rozwijały się inaczej, ale płyną z tego samego źródła chrześcijaństwa.

Spojrzenie na wiarę oczami Bułgarii może być inspirujące. Pokazuje, że ta sama tradycja może wyrażać się w wielu formach, a różnice zamiast dzielić, mogą uczyć pokory, ciekawości i szacunku. Nic nie stoi na przeszkodzie, abyś wziął udział w nabożeństwie w cerkwi prawosławnej.