Rogozeński Skarb – 40 lat od odkrycia

Rogozeński Skarb to największy tracki skarb srebrny w Europie, który wciąż rozpala wyobraźnię historyków i miłośników przeszłości.

Kiedy w 1986 roku w niewielkiej bułgarskiej wsi Rogozen zaczęto prowadzić badania archeologiczne, nikt nie przypuszczał, że zostanie dokonane odkrycie na miarę światowej sensacji. A jednak to właśnie tu odnaleziono największy znany w Europie srebrny skarb tracki, największy zbiór srebrnych naczyń trackich.

Dziś, cztery dekady po tym wydarzeniu, Rogozeński Skarb nie przestaje fascynować i pozostaje jednym z najważniejszych kluczy do zrozumienia kultury starożytnych Traków.

Skarb, który przerósł wszelkie oczekiwania

Rogozeński skarb składa się ze 165 srebrnych naczyń – mis, kielichów, rytonów, czar, kubków o łącznej wadze ponad 20 kilogramów. Każdy element wykonano z wysokiej próby srebra, a część z nich zdobi kunsztowna pozłota. Niezwykła różnorodność form i motywów pokazuje, jak bogaty i wielowarstwowy był świat trackich elit.

To właśnie dzięki temu znalezisku naukowcy mogli zajrzeć w głąb wierzeń oraz codziennego życia plemion zamieszkujących obszary dzisiejszej Bułgarii, północnej Grecji i europejskiej części Turcji.

Datowanie naczyń wskazuje na szeroki przedział czasowy – od VI do IV wieku p.n.e., co potwierdza, że były gromadzone stopniowo, przez kolejne pokolenia. Część pochodzi z warsztatów trackich, inne z greckich polis, a jeden z nich wykonano nawet w Persji. To świadectwo żywego handlu, kontaktów i przenikania kultur starożytnego świata.

Historia odkrycia jak z filmu

Choć oficjalne prace archeologiczne ruszyły w 1986 roku, historia skarbu zaczęła się nieco wcześniej. Pod koniec 1985 roku Iwan Dimitrow, traktorzysta z Rogozen, natrafił na pierwsze srebrne przedmioty podczas kopania rowu pod wodociąg. Początkowo przechowywał je… w domowej komórce. Dopiero gdy wiadomość dotarła do Regionalnego Muzeum Historycznego we Wracy, na miejsce przybył zespół archeologów pod kierunkiem Bogdana Nikolowa.

To wtedy odkryto dwie jamy. W jednej było 65, a w drugiej 100 naczyń. Znalezisko było tak imponujące, że wkrótce nakręcono o nim film i to nie tylko przez bułgarską telewizję, ale także przez BBC, a skarb ze względu na rozmiary, wartość artystyczną i znaczenie historyczne szybko okrzyknięto „najważniejszym odkryciem archeologicznym XX wieku” i „skarbem XX wieku”.

Mity, bogowie i królowie zapisani w srebrze

Rogozeński skarb to nie tylko imponujące naczynia, to także opowieści zapisane w metalowych reliefach. Na misach i czarach znajdziemy przedstawienia z
greckich mitów m.in. Heraklesa i księżniczki Auge, a także trackich bóstw – w tym Wielkiej Bogini-Matki, co czyni skarb niezwykle cennym. Z powodu braku źródeł pisanych niewiele wiadomo było o Wielkiej Bogini Matce i trackim Bogu Jeźdźcu.

Przed odkryciem skarbu z Rogozen badacze nie mieli pojęcia o ikonografii Wielkiej Bogini. A tymczasem na jednym z odkrytych w Rogozen dzbanów przedstawiono ją z łukiem i strzałami, jadącą na lwicy.

Na kilku naczyniach widnieją też imiona władców trackiego plemienia Odrysów, które w V wieku p.n.e. utworzyło silne państwo na terenie obecnej Bułgarii - Kotysa i Kersoblepta, wygrawerowane w technice puncowania. To jedne z najcenniejszych świadectw kontaktów między Trakami a światem greckim oraz dowód na rozwiniętą kulturę dworską trackich elit.

Różne hipotezy

Czy był to skarb świątynny? A może królewski depozyt? Od lat naukowcy spierają się o przeznaczenie skarbu. Najczęściej pojawiają się dwie hipotezy:

• Skarb jako depozyt świątynny – gromadzenie cennych naczyń mogło być formą darów składanych bóstwom przez pielgrzymów. Zwyczaj zakopywania darów miał w starożytności wymiar rytualny – oddawano w ten sposób bogom to, co najcenniejsze.
• Własność plemienia Triballi – niektórzy badacze uważają, że naczynia były częścią skarbca jednego z najpotężniejszych trackich plemion północnych.

Niezależnie od interpretacji jedno jest pewne – Rogozeński skarb wyjątkowo głęboko odsłania świat, który dotąd znaliśmy jedynie z fragmentarycznych źródeł - świat Traków.

40 lat od odkrycia – nauka i historia wciąż żyją

W 2025 roku Regionalne Muzeum Historyczne we Wracy obchodziło jubileusz odkrycia skarbu przez cały rok. W programie znalazły się:

• międzynarodowe konferencje archeologiczne,
• warsztaty dla młodzieży,
• pokazy filmów, w tym klasycznego dokumentu o odkryciu,
• specjalne wystawy poświęcone sztuce trackiej.

Szczególny nacisk położono na edukację najmłodszych. Bo choć skarb ma ponad 2400 lat, jego historia nie przestaje działać na wyobraźnię, a kontakt z tak wyjątkowym dziedzictwem potrafi rozpalić pasję do historii na całe życie.

Świat Traków na wyciągnięcie ręki

Rogozeński skarb to coś więcej niż zbiór pięknych naczyń. To opowieść o świecie, w którym magia mieszała się z polityką, religia z codziennością, a srebro i złoto były językiem prestiżu i władzy. To także symbol odkryć, które często pojawiają się tam, gdzie najmniej ich oczekujemy — na polu, w przydomowym ogrodzie, w ciszy małej, zapomnianej wsi.

Dziś, czterdzieści lat później, skarb wciąż nie odsłonił wszystkich tajemnic. I chyba właśnie dlatego fascynuje tak samo, jak w dniu, gdy po wiekach znów wyłonił się na światło dzienne.

Skarb z Rogozena ma dla nas, Bułgarów, ogromne znaczenie, zwłaszcza że znaczna część przedmiotów została wykonana przez Traków, którzy zamieszkiwali nasze ziemie. Naczynia zachwycają niezwykłymi kształtami i bogatą dekoracją.

Chcesz się przekonać jakie cuda potrafili stworzyć traccy mistrzowie już ponad 2400 lat temu? Odwiedź Regionalne Muzeum Historyczne we Wracy.