22 września - Bułgaria świętuje niepodległość

22 września Bułgarzy obchodzą Dzień Niepodległości. Choć na pierwszy rzut oka może się wydawać, że bułgarska niepodległość zaczęła się wraz z wyzwoleniem kraju spod panowania osmańskiego w 1878 roku, rzeczywistość była znacznie bardziej skomplikowana. Na pełną suwerenność Bułgaria musiała czekać jeszcze trzydzieści lat.

Co ciekawe, jeden z najważniejszych dokumentów w nowożytnej historii kraju powstawał w pośpiechu podczas podróży pociągiem. A gdy delegacja dotarła do Wielkiego Tyrnowa, na dworcu czekał burmistrz… z maszyną do pisania. Historia bułgarskiej niepodległości ma w sobie znacznie więcej politycznego thrillera, niż mogłoby się wydawać.

Wyzwolona, ale jeszcze nie całkiem niezależna

Żeby zrozumieć znaczenie 22 września, trzeba cofnąć się do roku 1878.

Po wojnie rosyjsko-tureckiej Bułgaria powróciła na polityczną mapę Europy. Dlatego właśnie 3 marca obchodzony jest w Bułgarii jako święto narodowe, związane z podpisaniem pokoju w San Stefano.

Kilka miesięcy później europejskie mocarstwa zmieniły jednak ustalenia podczas kongresu berlińskiego. Powstało Księstwo Bułgarii, lecz formalnie pozostawało ono państwem zależnym od Imperium Osmańskiego. Traktat berliński określał jego status jako wasalny wobec sułtana.
W praktyce Bułgaria posiadała własne instytucje państwowe i prowadziła coraz bardziej samodzielną politykę. Na papierze nie była jednak w pełni suwerennym państwem.

Ograniczenia miały również wymiar gospodarczy i międzynarodowy. Status wynikający z traktatu berlińskiego komplikował m.in. samodzielne zawieranie umów międzynarodowych i prowadzenie polityki gospodarczej. Można więc powiedzieć, że przez trzy dekady Bułgaria funkcjonowała w dość osobliwej sytuacji. Była państwem, ale jeszcze nie do końca mogła zachowywać się jak państwo całkowicie niezależne.

Rok 1908. Europa zaczyna się chwiać

Okazja do zmiany tej sytuacji pojawiła się latem 1908 roku. Imperium Osmańskie przeżywało wówczas poważny kryzys polityczny związany z rewolucją młodoturecką. W tym samym czasie na należących do Kolei Wschodnich liniach kolejowych przebiegających przez terytorium Bułgarii wybuchł strajk.
Rząd w Sofii wykorzystał sytuację i przejął kontrolę nad liniami.

Doszedł do tego jeszcze jeden, pozornie drobny, ale dyplomatycznie znaczący incydent. Bułgarski przedstawiciel w Konstantynopolu nie został potraktowany na równi z przedstawicielami suwerennych państw podczas oficjalnych uroczystości. Było to bolesne przypomnienie, że w oczach prawa międzynarodowego Bułgaria nadal nie posiada takiego samego statusu jak inne kraje.
Premier Aleksandyr Malinow uznał, że nadarzyła się chwila, której nie można zmarnować.

Niepodległość napisana w pociągu

We wrześniu 1908 roku książę Ferdynand wraz z premierem Malinowem i ministrami ruszył w stronę Wielkiego Tyrnowa - dawnej stolicy średniowiecznej Bułgarii. Podczas podróży pociąg zatrzymał się na stacji Dve Mogili. To właśnie tam Malinow miał odręcznie przygotować tekst manifestu ogłaszającego niepodległość. Ale na tym kolejowa historia dokumentu się nie kończy.

Według relacji przytaczanej przez Bułgarskie Radio Narodowe, kiedy pociąg dotarł do stacji Trapezitsa w Wielkim Tyrnowie, na delegację czekał burmistrz miasta Ivan Vitelov z maszyną do pisania przyniesioną z magistratu. Odręczny tekst Malinowa został przekazany przez okno wagonu, a burmistrz sporządził jego egzemplarze na maszynie. Tak przygotowany manifest wkrótce miał zostać odczytany w Wielkim Tyrnowie.

Dlaczego właśnie Wielkie Tyrnowo?

Wybór miejsca nie był przypadkowy. 22 września 1908 roku Ferdynand ogłosił niepodległość Bułgarii w historycznej cerkwi Świętych Czterdziestu Męczenników w Wielkim Tyrnowie. Dla Bułgarów miejsce to miało ogromne znaczenie symboliczne. Wielkie Tyrnowo było stolicą średniowiecznego Drugiego Państwa Bułgarskiego, a sama świątynia jest jednym z miejsc najmocniej związanych z dawną bułgarską państwowością.
Ogłoszenie niepodległości właśnie tutaj miało więc wysłać jasny komunikat - współczesna Bułgaria nie jest nowym tworem powstałym decyzją europejskich mocarstw, lecz kontynuatorką wielowiekowej tradycji państwowej. Taki właśnie cel wyboru miejsca wskazują również bułgarskie źródła historyczne.

Po odczytaniu manifestu Ferdynand przyjął tytuł cara Bułgarów, a Księstwo Bułgarii stało się Carstwem Bułgarii.

Niepodległość można ogłosić w jeden dzień. Trudniej sprawić, żeby inni ją uznali

Deklaracja w Wielkim Tyrnowie była jednostronnym aktem. Problem polegał na tym, że traktat berliński był częścią europejskiego porządku politycznego ustanowionego przez wielkie mocarstwa. Bułgaria postawiła więc Europę przed faktem dokonanym. Moment został wybrany wyjątkowo zręcznie. Niemal równocześnie Austro-Węgry dokonały aneksji Bośni i Hercegowiny, co wywołało poważny kryzys międzynarodowy i dodatkowo podważyło ustalenia traktatu berlińskiego. Europa miała zatem znacznie większy problem niż sama deklaracja z Wielkiego Tyrnowa.

Imperium Osmańskie początkowo nie zamierzało łatwo pogodzić się z utratą formalnego zwierzchnictwa. Bułgaria przeprowadziła mobilizację wojskową, jednocześnie deklarując gotowość do pokojowych negocjacji. Ostatecznie zamiast wojny rozpoczęła się skomplikowana gra dyplomatyczna.

Rosja pomaga rozwiązać problem

Jedną z najciekawszych części całej historii jest sposób, w jaki rozwiązano konflikt między Sofią a Konstantynopolem. Spór miał bowiem nie tylko charakter prestiżowy, ale również finansowy. Imperium Osmańskie oczekiwało rekompensaty związanej m.in. z utratą dochodów i przejęciem kolei.
Kluczową rolę w znalezieniu rozwiązania odegrała Rosja. W wyniku wynegocjowanego mechanizmu kwestie finansowe między Bułgarią a Imperium Osmańskim powiązano z rosyjsko-osmańskimi rozliczeniami. Pozwoliło to uniknąć konfliktu zbrojnego i otworzyło drogę do oficjalnego uznania nowej sytuacji.

6 kwietnia 1909 roku Imperium Osmańskie oficjalnie uznało niepodległość Bułgarii, a następnie uczyniły to także europejskie mocarstwa.
Dopiero wtedy deklaracja ogłoszona kilka miesięcy wcześniej w starej cerkwi w Wielkim Tyrnowie stała się również powszechnie uznanym faktem międzynarodowym. 22 września 1908 roku Bułgaria przestała być państwem zależnym. Od tego dnia mogła już występować wobec innych krajów we własnym imieniu jako niepodległe Carstwo Bułgarii.

Szczęśliwego Dnia Niepodległości, Bułgario!
Честит празник, България!